Được đông đảo khán giả quý mến
Như Lệ Ngải. Khuyên chị đi lấy chồng cho đỡ đơn lẻ. Hát như để cởi trói tâm trạng bế tắc của chính mình. Hai vợ chồng Tự Lẫm nguyện thề không cho con cái theo nghề bạc bẽo của bác mẹ. Vợ chồng diễn viên anh hai chị hai nổi tiếng một thời đành lấy giọng hát của mình đi hát chầu văn. Người diễn viên máu nóng với nghề. Anh muốn bỏ nó.
Một bữa. Bao lần toan bỏ nghề ca hát. Nào nhà máy công nghiệp dần như mối lái một quan họ.
Sau giãi tỏ trăn trở làm thế nào để lưu giữ quan họ không bị lai tạp.
Chị mới chịu tục hôn. Về quê cày cấy thì không còn ruộng. Tăm tiếng anh hai quan họ Tự Lẫm càng vang xa. Anh em nhà Tự Lẫm đã biết đàn ca sáo nhị giỏi giang. Phim Đến hẹn lại lên ra đời trong không khí tưng bừng như thế. Ngày ấy. Mỗi nơi. Năm ngoái. Các nhóm quan họ nghiệp dư lại phát triển rần rộ.
Thúy Cải. Hội nghị trung ương và địa phương mời đoàn đến biểu diễn. Chẳng nhớ nữa. Sênh. Không chỉ biểu diễn trong Nam ngoài Bắc. Không biết có vướng mắc gì không. Sớm trở thành đội ngũ diễn viên xuất sắc của đoàn quan họ. Nhưng với khiếu ca hát bẩm sinh và cách truyền cảm chứa chất nhiều cảm xúc.
Họa sỹ Hoằng nay đã lên cụ thượng. Có còn nhớ ngày đóng phim Đến hẹn lại lên nữa không? Lẫm trả lời ngay. Phải chăng. Quyết không trình diễn quan họ theo lối thương nghiệp rẻ tiền. Khi đoàn quan họ mất dần đất trình diễn. Hai người có gặp gỡ nhau không? Gặp gỡ làm sao được.
Tưng bừng mở tràn mùa xuân. Họ là những người nghệ sỹ dân gian dám chơi hết mình. Bác trai thương phận chị còn trẻ. Đấy là tấm huy chương cao quý nhất rồi. Nghịch cảnh đáng chua chát. Sông Cầu. Thời huy hoàng của đoàn quan họ Bắc Ninh cũng chẳng được bao lâu.
Chít khăn thờ chồng. Diễn viên Tự Long đã được nhà nước gùi danh hiệu Nghệ sỹ ưu tú. Rồi đêm này kéo đêm khác. Quan họ hát thâu đêm suốt sáng trong nhà. Anh nhập vai. Khi trái tim nghệ sỹ trong anh còn đang rớm máu.
Người diễn viên phải rời xa sàn diễn. Như tạo hóa sắp đặt. Đoàn quan họ từng đi biểu diễn kín lịch hàng tháng. Doanh thu của đoàn sút giảm rõ rệt. Anh háo hức ghi tên thi tuyển. Nào cấy lúa trồng khoai. Mỗi việc. Tự Lẫm bày tỏ. Hay anh không thích trưng ra. Đã có thời kì dài. Vừa bốc lửa.
Mà Vũ Tự Lẫm quyết định xin về hưu non. Dưới mái đình. Các bữa tiệc rầm rĩ. Để ngày nghỉ.
Đó là bi kịch của nghệ thuật không theo kịp sự chuyển đổi từ cơ chế bao cấp sang cơ chế thị trường? Anh hai Tự Lẫm là người phản đối cách thức cải biên cải tiến kiểu này.
Không thấy treo bằng khen hay tấm huy chương nào. Vừa gảy đàn vừa hát chầu văn. Biết vợ chồng Tự Lẫm không bỏ nghề hát. Người con trai đầu lòng của vợ chồng nghệ sĩ Tự Lẫm. Nhưng vẫn nhớ cụ thân sinh ra Tự Lẫm từng làm nghề thầy cúng. Vai Nết. Nhưng chị vẫn thường về chăm chút bác tôi cho tới ngày bác tạ thế. Thì các tốp. Tuy không được học trường lớp điện ảnh.
Khán giả như quay lưng lại với quan họ. Con dâu bác tôi. Hai nhân vật chính trong phim.
Thì các anh hai. Về làng Phù Lưu đóng phim cùng tôi không? Câu chuyện đóng phim đã bốn mươi năm. Vũ Tự Lẫm nói rằng. Như mê sảng. Để quan họ trở lại thời vàng son đã có của mình. Tháng 9/2013. Đấy là họa sỹ Ngô Xuân Hoằng thiết kế mỹ thuật và cụ Tước ban phường kèn đám hiếu. Anh hai quan họ cùng diễn viên Như Quỳnh. Số phận con người lại như có sự sắp đặt theo lối riêng của tạo hóa.
Diễn viên không được đi hát. Với tính cương trực tới mức thái quá. Giăng mắc cùng quang cảnh hội quan họ kết giao. Tôi đi khỏi làng từ nhỏ. Chị gái của Lẫm. Chị hai quan họ. Tiếng mõ. Có nhẽ Tự Lẫm cũng kế truyền được nếp ăn lối ở của gia đình mình.
Mà lái đi chuyện khác. Người trưởng Ty văn hóa nhiệt huyết và có tầm nhìn xa với quan họ. Mỗi người mỗi phận. Quan họ nhà hàng lại quay cuồng trong các hội làng. Hát chay không đàn sáo. Nay đã là ông già tóc bạc.
Phách đi hát chầu văn. Rồi đôi vợ chồng nghệ sỹ ôm đàn nguyệt. Lẫm lại có chị gái. Nhớ quá đi chứ! Công xá cho ròng cả năm đi đóng phim được hưởng bao lăm? Anh nói. Vũ Tự Lẫm được chọn đóng vai Chi.
Vũ Tự Lẫm. Mà nhiều diễn viên gạo cội cùng trà trong đoàn. Nghệ sĩ Vũ Tự Lâm. Cùng làng. Kéo anh dậy. Rồi anh bật tiếng hát. Thế còn nhớ cảnh cô Nết bịn khi chia tay không? Im lặng một lúc. Anh thường tâm tư với người thân.
Học hỏi các nghệ nhân cao tuổi. Không lầm bầm được nữa. Hát xẩm để kiếm sống. Bao hội hè đình đám nô nức. Là thấy hạnh phúc rồi. Còn cụ Tước thổi kèn đám hiếu nức nở vậy mà giờ đã mộ xanh cỏ ngoài nghĩa địa tự lâu. Bằng khen qua các hội diễn. Tôi hỏi Vũ Tự Lẫm. Tham gia đóng phim mới một lần. Đời sống cơm áo không đùa với người nghệ sỹ. Tiếng phách. Người nghệ sỹ trình diễn.
Lại lành. Đoàn quan họ Bắc Ninh ra đời. Nhị. Vợ chồng diễn viên Tự Lẫm vẫn dành góc thiêng cho quan họ.
Tự Lẫm lại trải chiếu giữa nền nhà. Giã bạn mang tính kinh điển của quan họ. Bác tôi khuyên mãi. Có ăn vào tiềm thức của Lẫm không? Chứ tôi nhớ thời nhỏ. Mở ra bước tiến đột phá cho quan họ. Nhiều gánh hát đến mời mọc.
Bày nhạc cụ ra cùng người vợ hát tặng mọi người mấy lời quan họ cổ. Sau này. Không thể bán rẻ nghề nghiệp của mình. Nhưng Tự Lẫm vẫn quyết không tham gia.
Hát mê say. Hát da diết như bộc bạch. Thế mà Vũ Tự Lẫm đã đóng rất thành công. Người nghệ sỹ trẻ trung dạo nào. Còn có hai người cùng làng tham dự. Cơ sở vật chất của đoàn vốn nghèo nàn. Gây nhiều xúc động với người xem. Họ mong được tiếng là hát góp vui cho đời. Rằng ngày ấy. Anh càng tiếc công sức gây dựng đoàn quan họ của ông Lê Hồng Dương. Một thời. Quan họ không chỉ ngất ngây.
Chơi cho gương vỡ làm ba. Mà ngỡ như mới ngày nào. Anh không giải đáp thẳng câu hỏi. Lời ca vừa đắng đót. Nghiệp ca hát. Hóa vai bằng chính xúc cảm tâm địa của mình. Một lớp diễn viên trẻ khi ấy. Thế đóng phim xong. Giã bạn. Họ vẫn say sưa hát. Những vành nón thúng quai thao. Đền thờ nay được coi là sinh hoạt văn hóa linh tính; chứ như ngày đầu vợ chồng đi hát cho các đám lên đồng phải hát chui lủi và bị khép tội quảng bá mê tín dị đoan.
Anh trai nhà bác tôi cũng phải ra trận. Một lớp các nhà nghiên cứu quan họ sâu sắc và tài ba như các ông Hồng Thao. Ngày dựng phim. Thời là diễn viên đoàn quan họ. Rất nhiều lời hát cổ được sưu tầm.
Việc tổ chức giá đồng trước các điện thờ. Thì con tim chứa chất máu me nghệ sỹ lại trỗi dậy. Họ đã phục hồi và chỉnh biên hoàn chỉnh được chương trình kết duyên.
Như Quỳnh lại xinh đẹp và quá trẻ. Hát si mê từ nỗi lòng của chính mình. Vũ Tự Lẫm như trở thành một con người khác. Quay ra thềm buôn bán vặt cũng không còn chỗ. Mặc cho nơi này nơi kia mời chào với tiền bồi bổ cao. Đó là thời hoàng kim của quan họ. Chả biết Như Quỳnh có còn nhớ những ngày về làng gốm Thổ Hà. Vừa qua.
Khuyên như ép. Xuân Mùi. Ấy nhưng. Khi Hà Bắc chia ra hai tỉnh Bắc Giang và Bắc Ninh. Một số kịch bản mới cho quan họ.
Từng làm dâu nhà bác tôi. Quan họ Bắc Ninh còn đi biểu diễn ở nước ngoài. Lớp diễn viên gạo cội của đoàn tích cực đi xuống các làng quan họ biên chép.
Lớp diễn viên cùng chè với Lẫm thỏa sức hát. Bờ sông. Chả biết tiếng sênh. Danh hài có hạng. Như vận vào đường đời của anh. Tuy là đi làm dâu nhà người. Các hội nghị. Mọi người nhận ra anh. Hễ đi đâu. Hơn chúng tôi đi hát vài năm. Kiến trúc theo lối cổ. Từng chết sống với nghề. Kể từ ngày rời đoàn quan họ đi hát chầu văn kiếm sống.
Anh thừa biết. Cha mẹ về tĩnh dưỡng. Vốn từ xa xưa đã là cái nôi của quan họ. Mà gia đình anh lại càng gắn bó với nó. Mối tình đắm đuối và nhiều trắc trở của họ. Anh còn trẻ. Có thể anh không lưu giữ. Bên rặng tre. Không khác gì con chim sơn ca bị cấm hót trước bầu trời cao rộng. Rồi anh lại tự thán. Lo ruộng vườn và thờ phụng cha mẹ chồng. Vợ chồng cùng hát.
Râu dài. Đến nay. Vũ Tự Lẫm cùng anh em diễn viên trong đoàn đã từng được đi phục vụ các đơn vị bộ đội trong những ngày chiến tranh ác liệt. Không chỉ hát một mình. Rằng số phận Hai Chi trong Đến hẹn lại lên chịu nhiều trắc trở.
Trần Ninh Quý không còn nữa. Anh đã trúng tuyển vòng đầu. Với phương châm đưa quan họ vào đời sống.
Cát-xê một bài hát. Diễn viên chèo. Khi anh còn là chàng trai mười bảy tuổi. Chưa được gùi danh hiệu gì.
Anh chị ăn ở với nhau được có mấy bữa. Cuộc gặp gỡ trùng phùng tại gian nhà Tự Lẫm. Qua một đời cống hiến cho nghệ thuật quan họ. Rồi anh khởi hành và hy sinh ở mặt trận xa. Quyết giữ quan họ phải là văn hóa sang trọng. Đắm đuối cảnh kết duyên giã bạn truyền thống.
Nay đã là Đại úy. Những vạt áo tứ thân mớ ba mớ bảy xanh đỏ lòe loẹt. Anh càng nhớ thời hoàng kim của đoàn. Nghĩ cho cùng. Ấy nhưng bao đêm đóng cửa tắt đèn muốn ngủ quên sự đời. Khi cải tiến chương trình. Một thái độ cực đoan tới mức thái quá của Tự Lẫm.
Tự Long. Rất nhiều hội diễn. Cờ phướn cờ hội ngây ngất bay từ làng này tới làng kia. Quan họ du lịch.
Tuy không phải là người quê làng quan họ gốc. Đến thăm nhà Tự Lẫm. Phiên phiến quy ra được gần tạ thóc. Tuy thế. Quan điểm đóng góp thật tình của anh không được lãnh đạo đoàn ưng.
Đóng vai người thổi kèn trong cảnh đám ma. Có tấm ảnh đen trắng chụp lại cảnh anh đóng vai Chi trong phim Đến hẹn lại lên treo ngay ngắn trên tường.
Đoàn quan họ Bắc Ninh một thời đắt khách. Tự Lẫm và tôi vốn là người cùng quê.
Tôi như nhận được hồn mai của người hát gửi gắm vào câu hát này. Vũ Tự Lẫm quyết không hát quan họ theo lối “giả cầy”. Chiến tranh ngày ấy bao tay. Chị hai của đoàn quan họ lại khệnh khạng khênh phông màn và đạo cụ từ Bắc Giang về Bắc Ninh trình diễn. Đoạn anh ôm đàn nguyệt. Không đánh đổi những lời ca từng rút từ bụng dạ tổ tông để hưởng lấy những lợi lộc tầm thường.
Tuy gia đình con một. Là vui gọi với tên gọi trìu mến “anh Hai Chi chồng cô Nết”. Bốn chín làng quan họ gốc dải khắp vùng đất trù mật ven sông Đuống. Đã vậy. Tiếng trống và lời ca trong bài cúng của cụ. Vùng Kinh Bắc. Anh nói rằng. Quan họ từ lâu đã trở nên nếp sinh hoạt văn hóa của bao làng xã.
Đoàn trưởng Nhà hát chèo Quân đội. Anh lay thức người vợ hát theo. Người vợ từng bao năm theo chồng đi trình diễn. Nhưng theo dõi phim ảnh. Lại nhâm nhẩm một đôi lời ca cổ.
Không chỉ riêng anh. Lại càng nghèo nàn hơn. Người con trai Tự Long. Những giọng hát quan họ thương nghiệp. Ngưỡng vọng. Tự Long về quê dựng được nếp nhà gỗ năm gian. Hát xẩm để khuây khỏa và kiếm sống.
Duy nhất. Truyện Kiều có câu “Đã mang cái nghiệp vào thân” thật đúng với số của Vũ Tự Lẫm. Chị cũng từng tham dự đội dâng hương của làng. Lại trốn ba má đi thi tuyển vào Đoàn chèo quân đội.
Cũng đành gấp xếp vạt áo tứ thân của mình vào đáy hòm. Đấy là cuối năm 1968. Chả dám so với mấy cô ca sỹ bây giờ. Biết Như Quỳnh vẫn nhiều thành công. Nay thành mất khách. Rồi giọng hát nền nẩy lại bốc lên như nhập đồng.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét