mọi người đọc Nguyễn Trường Tộ với triều đình Tự Đức.

Ông đã miêu tả một phẩm chất đáng trọng: sự bền chí nhẫn nại - nhẫn nại đến mức phi thường” – PGS

Có thể đó là sự xúc động về lòng yêu nước thực tình nồng nhiệt của người đã khuất. Với kiến thức sâu rộng, phối hợp được tư tưởng Đông Tây, các sách lược canh tân của Nguyễn Trường Tộ đi thẳng vào các lĩnh vực từ nông nghiệp, thương mại, quốc phòng… cho đến ngoại giao, văn hóa, giáo dục, xã hội, kiến trúc, xây dựng… “thảm kịch của Nguyễn Trường Tộ, ngẫm ra là một nghịch lý khó tin nhưng có thật.

Bìa sách Nguyễn Trường Tộ với triều đình Tự Đức Theo TS Giáp Văn Dương, cùng thời và cùng tư tưởng canh tân với Nguyễn Trường Tộ, nhưng Fukuzawa Yukichi (1835-1901) đã thành công tinh ranh vì bối cảnh xã hội Nhật Bản đã sẵn sàng cho điều này từ lâu. Để qua đây, sách một lần nữa cho thấy sự nhớ tiếc của hậu bối với tiền nhân, bởi tư tưởng của Nguyễn Trường Tộ mà được vận dụng ngay đương thời thì tình thế của Việt Nam đã có nhiều thay đổi lớn lao.

Nhưng với Nguyễn Trường Tộ thì không. Văn Bảy Thể thao & Văn hóa. Như tựa đề, sách gồm hai câu chuyện song hành, một là về nhà cải cách bất thành Nguyễn Trường Tộ, một là về triều đình nhà Nguyễn thời vua Tự Đức, vốn khá thủ cựu, lạc hậu.

Yêu nước nhưng không được giúp nước vượt qua đại họa ngoại xâm; thực thụ có tuấn kiệt xuất chúng nhưng vấp phải vật cản quá lớn - sự bê trệ thủ cựu, dị ứng với chủ trương duy tân, tự cường của triều đình Tự Đức và sự nghi dai dẳng của họ với những người tin theo Kitô giáo.

Lật giở lại hành trình tri thức và thái độ khoa học của Nguyễn Trường Tộ, sách không chỉ chứng minh được anh tài vượt bậc, tư duy táo bạo, quan điểm cấp tiến, cải cách… mà còn gián tiếp cho thấy lý do tại sao ông bị cô lập.

TS Trần Hữu Tá viết. Và ông khẳng định: “Giờ đây, trong cảnh ngộ tổ quốc đang kiên tâm đổi mới, tự cường, khắc phục nguy cơ tụt hậu, đọc lại tập Điều trần của Nguyễn Trường Tộ, tin rằng mỗi trí thức cao cấp cũng như mỗi độc giả thông thường đều sẽ có những cảm nhận đặc biệt.

Tác phẩm Nguyễn Trường Tộ với triều đình Tự Đức (NXB Trẻ, 2013) của Nguyễn Đình Đầu, với nhiều sử liệu khả tín, là một công trình đi theo hướng tích cực này. Bằng cách bám sát vào nhiều nguồn sử liệu và tài liệu, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu đã chỉ ra rằng việc quy kết Nguyễn Trường Tộ “tay sai, bán nước” là quá ấu trĩ. Bi kịch lớn lao ấy bình thường ra có thể nhấn sâu những con người nặng lòng với đất nước vào tình trạng trầm cảm, u uất, bế tắc.

Dường như ông không phải viết bằng mực thông thường mà bằng máu từ chính trái tim mình - một trái tim luôn quặn thắt trước tình hình ngày một bi đát của giang sơn”.